Oekraïne is niet langer een passieve ontvanger van hulp of een marginale speler op het wereldtoneel. Sinds de grootschalige invasie door Rusland heeft het land niet alleen een militaire en politieke transformatie ondergaan, maar ook zijn diplomatie geïntensiveerd. Te midden van oorlog en crisis heeft Oekraïne nieuwe partnerschappen gesloten en zijn stem in multilaterale fora te versterkt. Kyiv is bewust gaan samenwerken met landen die vaak buiten beeld blijven in het Westen.

Door middel van handel, humanitaire hulp, gezamenlijke infrastructuurprojecten en publieksdiplomatie in Afrika, Azië en Latijns-Amerika werkt Oekraïne ook aan een ander imago: geen land in crisis, maar een capabele en constructieve partner. In deze multidimensionale benadering passen zowel de levering van graan aan het door droogte geteisterde Somalië als culturele projecten zoals Oekraïense filmfestivals in India.

Dit artikel onderzoekt wat West-Europese landen kunnen leren van de zich ontwikkelende mondiale strategie van Oekraïne. Die is tegelijk pragmatisch en waardengedreven, met een forse dosis empathie. Oekraïne stelt zich bewust niet op als weldoener of machtsmakelaar, maar als een land dat de historische ervaringen van externe overheersing en onderdrukking deelt met veel partners. Met deze benadering oogst Kyiv vaak een ontvankelijker publiek dan zijn westerse bondgenoten. Dat kan een waardevolle les zijn voor Europa, dat nog steeds kampt met postkoloniale blinde vlekken en diplomatieke dubbele standaarden.

Idealisme

Sinds 2022 heeft Oekraïne het morele kompas van Europa scherper afgesteld. Lange tijd werd het Europese veiligheidsdiscours gekenmerkt door pacifistische illusies en strategische zelfgenoegzaamheid. De waarschuwingen uit Midden- en Oost-Europa voor het Russische imperialisme werden genegeerd. Vandaag de dag staat Oekraïne centraal in een proces waarin de Europese veiligheid opnieuw gedefinieerd wordt. Die definitie omvat zowel hard power als soft power. Zij benadrukt solidariteit en het primaat van daadkracht boven appeasement.

De strijd van Oekraïne is niet alleen territoriaal, maar ook epistemologisch. Zij is gericht tegen de logica van het grootmacht-realisme, waarin alleen machtige staten ertoe doen en kleinere staten zomaar kunnen worden weggevaagd. “Wat is het overwinningsplan?”, zo wordt wel gevraagd. Welnu, plan van Oekraïne is niet alleen gericht op een militaire overwinning, maar ook op een rechtvaardige vrede, in overeenstemming met het internationaal recht.

Dit geopolitieke idealisme komt evenzeer tot uiting in de betrekkingen van Oekraïne met de mondiale meerderheid. De nadruk ligt op het gezamenlijk vormgeven aan initiatieven, in plaats van het opleggen van kant-en-klare kaders. Door wederzijds luisteren en leren in zijn diplomatie te verankeren, daagt Oekraïne de hiërarchie uit die de externe betrekkingen van Europa na de dekolonisatie heeft bepaald: donor boven ontvanger.

Menselijke verhalen

Oekraïne kan de erfenis van eeuwenlang Europees kolonialisme, decennia van westerse verwaarlozing en aanhoudende Russische propaganda in Afrika, Azië en Latijns-Amerika niet ongedaan maken. Deze historische achtergrond blijft de perceptie van de oorlog bepalen: hoewel veel landen van de mondiale meerderheid erkennen dat de Russische invasie van Oekraïne in strijd is met internationale normen en een humanitaire ramp heeft veroorzaakt, kiezen ze er toch voor om de banden met Moskou te behouden en niet mee te gaan in westerse sancties.

Deze opstelling weerspiegelt, in de woorden van geopolitiek analist Ivan Kłyszcz, een trend van active non-alignment – een proactieve benadering van buitenlandse politiek die erop gericht is de nationale belangen te beschermen zonder zich aan een van de grootmachten te binden. Actieve ongebondenheid maakt deel uit van een bredere mondiale verschuiving: de opkomst van regionale middelgrote mogendheden in Afrika, Azië en Latijns-Amerika die steeds beter in staat zijn om een eigen koers te varen, onafhankelijk van Washington, Moskou, Beijing of Brussel.

Maar vanwege zijn eigen geschiedenis van imperiale overheersing door Rusland en zijn principiële verzet vandaag de dag, bezit Oekraïne de geloofwaardigheid om op gelijke voet met de mondiale meerderheid te spreken en onderhandelen, iets wat een groot deel van Europa nog moet bereiken. Daarbij is het zaak de juiste woorden te vinden. Hoewel Oekraïense functionarissen de oorlog vaak framen als een koloniaal conflict – een poging van Rusland om Oekraïne te ‘herkoloniseren’ – zijn zij terughoudend met verwijzingen naar Russisch kolonialisme wanneer ze spreken voor een publiek in Afrika, Azië of Latijns-Amerika, zo constateert Kłyszcz. De Oekraïense diplomatie heeft door schade en schande geleerd dat het trekken van directe parallellen tot onbegrip leidt, omdat de gesprekspartners uit de mondiale meerderheid koloniale praktijken interpreteren vanuit hun eigen ervaringen. Ze accepteren niet zomaar dat Europeanen slachtoffers kunnen zijn van kolonialisme in plaats van daders. Wederzijdse betrokkenheid vraagt om het vermijden van retoriek en het zoeken naar gedeelde ervaringen, het opbouwen van vertrouwen en het investeren in langdurige partnerschappen.

Culturele diplomatie, academische uitwisselingen en interreligieuze dialogen zijn belangrijke instrumenten voor het slaan van bruggen naar de mondiale meerderheid.   “Het is voor hen gemakkelijker om ons te begrijpen aan de hand van verhalen”, stelt Liubov Abravitova, die tot voor kort als ambassadeur van Oekraïne in Zuid-Afrika werkte. Met menselijke verhalen bereik je meer dan met formele definities van kolonialisme. Oekraïense functionarissen en actoren uit het maatschappelijk middenveld stemmen hun verhalen vaak af op de historische herinneringen van partnerlanden, waarbij ze het verzet tegen de Russische agressie niet alleen in geopolitieke termen duiden, maar ook als onderdeel van een universele strijd tegen onderdrukking en grondstoffenroof.

Nieuwe partnerschappen

Een voorbeeld van wederzijds luisteren en leren is de ontwikkeling van de Afrikastrategie van Oekraïne. Die kwam tot stand in overleg met Afrikaanse diplomaten, zakenlieden en vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld. De strategie moest recht doen aan Afrikaanse prioriteiten zoals technologieoverdracht, onderwijs en aanpassing aan klimaatverandering, in plaats van zich louter te richten op de behoeften van Oekraïne in oorlogstijd.

Op dezelfde manier heeft de Oekraïense toenadering tot Latijns-Amerika tot regio-specifieke agenda's geleid, van partnerschappen op het gebied van hernieuwbare energie in Chili tot samenwerking met Colombia bij de modernisering van havens. Door zijn diplomatie af te stemmen op lokale prioriteiten, toont Oekraïne aan dat het in staat is om verder te gaan dan symbolische betrokkenheid en te komen tot wederzijds voordelige partnerschappen.

Een belangrijke innovatie zijn de trilaterale samenwerkingsverbanden tussen landen uit de mondiale meerderheid en Europese partners, waarbij Kyiv fungeert als verbinder en mede-architect. Deze initiatieven helpen om de tegenstelling van the West versus the rest te doorbreken. Ze positioneren Oekraïne als een actieve facilitator van regio-overschrijdende oplossingen. Een voorbeeld hiervan is het samenwerkingsplatform voor ontmijning van Oekraïne, Brazilië en Spanje, dat de technische expertise van Brazilië, de financiering van Spanje en de operationele capaciteit van Oekraïne op het gebied van het opruimen van landmijnen samenbrengt.

Nu de Amerikaanse betrokkenheid bij de veiligheid van Europa onzeker is, is Oekraïne een lakmoesproef geworden voor het vermogen van Europa om strategisch autonoom op te treden. Er staat veel op het spel: soevereiniteit, veiligheid en solidariteit. In deze context biedt de diplomatieke stijl van Oekraïne, die minder gebukt gaat onder koloniale bagage en meer gebaseerd is op wederzijdse kwetsbaarheid, West-Europa een voorbeeld van hoe nieuwe partnerschappen kunnen worden opgebouwd op basis van vertrouwen in plaats van dominantie.

Dialoog

Oekraïne verdient steun bij het verstevigen van zijn banden met de mondiale meerderheid. Europese bondgenoten zouden meer middelen moeten verschaffen voor kennisverwerving, zakelijke uitwisselingen en het trainen van diplomaten. Deze investeringen betalen zich terug naarmate Oekraïne er beter in slaagt een brug te slaan tussen Europa en andere continenten.

EU-landen die geen koloniale ballast met zich meedragen, zoals Polen en de Baltische staten, kunnen bij uitstek bijdragen aan de ondersteuning van de Oekraïense diplomatie. Zij bezitten grotere morele geloofwaardigheid in de ogen van de mondiale meerderheid, terwijl hun nabijheid tot Oekraïne nauwe samenwerking vergemakkelijkt. Door bijvoorbeeld diplomatieke infrastructuur ter beschikking te stellen aan Oekraïne, samen op te trekken in multilaterale fora en mee te doen aan trilaterale samenwerkingsverbanden kunnen ze de Oekraïense stem versterken.

Voor de EU als geheel is het urgent om haar buitenlands en veiligheidsbeleid te stroomlijnen. Interne blokkades, zoals het Hongaarse veto tegen de start van toetredingsonderhandelingen met Oekraïne, moeten worden overwonnen om het bondgenootschap met Oekraïne te bezegelen en Kyiv in staat te stellen een blijvende bijdrage te leveren aan veiligheid in de regio.

Op intellectueel vlak valt er veel te winnen bij het faciliteren een inclusieve dialoog tussen Europese ‘neo-idealisten’, die de verdediging van democratieën tegen autocratische grootmachten centraal zetten, en vertegenwoordigers van de mondiale meerderheid die zich verzetten tegen neokoloniale denkbeelden en machtsverhoudingen. Tot die laatste groep behoren leiders van het maatschappelijk middenveld, activisten voor milieurechtvaardigheid en mensenrechten, woordvoerders van feministische bewegingen en academici die werken aan verdieping van het postkoloniale denken. Anders dan veel van hun regeringen staan zij voor democratische idealen en praktijken – precies de zaken die neo-idealisten zo na aan het hart liggen. Deze dialoog vraagt enige nederigheid van westerse deelnemers, die zich moeten afvragen waar hun eigen benadering potentiële bondgenoten heeft vervreemd, plus de bereidheid om te leren van een land als Oekraïne, dat zijn narratief heeft geherformuleerd op basis van gedeelde historische strijd.

Ten slotte heeft de oorlog in Oekraïne duidelijk gemaakt dat milieu-, sociale en veiligheidskwesties onlosmakelijk verbonden zijn. Westerse groene partijen zouden er goed aan doen om hiervan te leren en een holistische benadering te volgen, waarbij klimaatrechtvaardigheid niet losstaat van mensenrechten of nationale soevereiniteit, maar daar een verlengstuk van is. Steun voor een groene wederopbouw van Oekraïne zou niet alleen bijdragen aan de veerkracht van het land, maar ook een kader bieden voor het aanpakken van onderling verbonden crises in een polycentrische wereld.