Het Europees Parlement stemde in oktober in met een verbod op vlezige namen voor plantaardige producten als burger, worst of steak. Los van dat ik mij afvraag of er nog wel toekomst is voor de vleestomaat, de bokkenpoot of lamsoor, geeft het besluit vooral aan hoeveel macht de vleeslobby anno 2025 nog steeds heeft. Dit is precies wat Jeroen Siebelink in zijn nieuwste boek Het Bedwelmingsapparaat blootlegt.
In Nederland woedt al jaren een stille strijd om wie bepaalt wat er op ons bord ligt en wie daarvan profiteert. Op de circa 600 miljoen dieren – die leven in zo’n 30.000 stallen en jaarlijks geslacht worden in circa 200 slachthuizen – zijn slechts 300 inspecteurs aangewezen vanuit de NVWA (Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit) om te controleren of dit gebeurt volgens de wetten van het ministerie van Landbouw. Het ministerie en de NVWA zijn daarmee de autoriteiten waarop we vertrouwen als het aankomt op gezond, eerlijk en veilig voedsel.
Maar wat gebeurt er als het ministerie van Landbouw de export wil laten draaien, de sector vooral winst wil maken en de NVWA juist streng moet controleren maar tegelijkertijd ook de exportcertificaten afgeeft?
Siebelink pelt de ui af met scherpe onderzoeksjournalistiek en persoonlijke gesprekken met generaties ambtenaren, mensen uit slachthuizen en de veesector, (oud-)inspecteurs, dierenartsen en politici.
Die schetsen een grimmig beeld: de NVWA heeft behalve een capaciteitsprobleem ook een cultuurprobleem: door belangenverstrengeling durft of kan niet iedereen stevig handhaven. Angst regeert: angst voor de industrie, voor het ministerie en voor elkaar. De productie moet door en de export mag niet haperen. Dat is het punt waar onafhankelijk toezicht ophoudt.
Te vaak knijpt de NVWA een oogje toe. Er zijn te vaak te weinig rapporten en meldingen; slechts sporadisch wordt een waarschuwing gegeven.
Inspecteurs kijken weg: bij varkens die niet genoeg bedwelmd worden voorafgaand aan het slachten, bij kippen, eenden en kalkoenen met gebroken pootjes en borstbenen, bij hittestress bij pasgeboren kalfjes en bij de kreupele koeien die, ondanks dat het bij wet verboden is kreupele dieren te slachten, toch in de slachtgang belanden. De controleur en de gecontroleerde raken totaal verstrengeld in wet, lobby en industrie: “Waar blijft mijn exportcertificaat?”
“ Het morele kompas is ontregeld ”
Siebelink schetst een probleem dat niet om individuen draait, maar om een regime waarin intimidatie, dwarszitten en afluisteren hoogtij vieren; het spanningsveld tussen toezicht en doorgang nekt uiteindelijk ook de inspecteurs die wel iets willen veranderen. Het morele kompas is ontregeld en maar weinigen durven het te herijken.
De stijl van het boek is documentair en bij vlagen cynisch. Zeker als Siebelink met ingehouden verontwaardiging het jojobeleid van een overheid analyseert die afwisselend het ontspoorde landbouwbeleid weer op de rails probeert te krijgen terwijl een volgend kabinet het weer vrolijk laat ontsporen.
Korte ambtstermijnen zonder enige langetermijnvisie, politici met focus op het winnen van de verkiezingen maar gebrek aan daadkracht om een systeemverandering door te voeren en slechts een reactieve houding ten opzichte van dierenwelzijn – pas als misstanden uitlekken wordt er gehandeld:
“Gedoe met dieren, het leeft onder mensen. Als bewindspersoon kun je onderuitgaan op zo’n issue maar je kunt er ook mee scoren. (…) er komen verkiezingen aan. Een uitgelezen mogelijkheid om je wat meer te profileren.”
En nu? Siebelink pleit voor een meer onafhankelijke toezichthouder, openbaarheid van inspecties en besluiten, consequente handhaving en een grondig geprofessionaliseerde dienst. Of dat wordt waargemaakt, hangt niet alleen van Den Haag en Brussel af maar ook van onze eigen keuzes, juist nu zelfs het woord veggieburger tot strijdpunt is verworden maar we het woord vleesproductie al tijden nauwelijks bevragen.
Jeroen Siebelink, Het bedwelmingsapparaat – De staat tegen mens, natuur en dier, Spectrum, 2025
Lees ook in deze Helling
Word vriend & ontvang de Helling
Altijd de nieuwste artikelen lezen? Als vriend van Wetenschappelijk Bureau GroenLinks ontvang je 4x per jaar de Helling per post. Ook heb je bij elke nieuwe editie direct toegang tot alle Helling-artikelen op onze website.
De Helling draagt bij aan verdieping en politieke visievorming binnen GroenLinks. Met jouw vriendschap steun je het werk van het tijdschrift en Wetenschappelijk Bureau GroenLinks.