Er is geen tekort aan boeken die vaststellen dat er meer moet gebeuren om de milieu- en klimaatcrisis te voorkomen. De voorspelbare conclusie volgt doorgaans het sjabloon: de ambities moeten omhoog en er is meer actie nodig. Nu valt daar alles voor te zeggen, maar in de veelvuldige herhaling van deze boodschap schuilt ook het ongemak dat er blijkbaar meer nodig is dan er een schepje bovenop doen.
Het boek Captured Futures. Rethinking the drama of environmental politics van Hajer en Oomen pakt die handschoen op met een radicaal ander perspectief. De auteurs constateren dat het gebrek aan actie en daadkracht fundamenteel samenhangt met de organisatie en de politieke praktijk van het brede milieubeleid. Dit beleid is sterk technocratisch van aard, aan de hand van metingen, modellen en strak georganiseerde monitoring, met een grote rol voor wetenschappers en beleidsprofessionals.
Dit betekent dat we het hele vraagstuk op een specifieke, technische manier zijn gaan zien. Dit wordt door de auteurs geduid met het politicologische begrip capture. Deze capture is sterk bepalend voor de uitkomsten van politiek en beleid. De beleidsontwikkeling volgt een specifieke, technocratische taal (discours) en is georganiseerd in specifieke instituties en praktijken (dramaturgie). Het beleid wordt geduid in termen van kwantitatieve doelen, optimalisatie, ‘groene groei’ en efficiëntie. In deze context wordt het klimaatprobleem een technisch vraagstuk, waarin ‘klimaatneutraliteit’ de uitdaging is en technieken als CO2-opslag of grootschalige klimaatinterventies als oplossing worden gezien.
Andere perspectieven met andere oplossingen raken zo buiten beeld. Er is nauwelijks ruimte voor sociale en culturele perspectieven op het vraagstuk. Is klimaatverandering immers niet ook een vraagstuk van ongelijkheid en rechtvaardigheid? Is het niet zo dat rijke landen en rijke bevolkingsgroepen en individuen een veel groter beslag leggen op klimaat en leefomgeving? Wat kunnen we leren vanuit andere culturele perspectieven?
In dit boek geven de auteurs aan dat zulke perspectieven nauwelijks ingang vinden, omdat het hele vraagstuk nu eenmaal langs technocratische lijnen is georganiseerd. We zullen ons dus moeten verlossen van de capture van beleid. Dat is grotendeels een politieke uitdaging, maar ook een academische opgave. Dit boek verkent langs de academische lijn een aantal routes.
- Ten eerste zullen we andere, meer wervende toekomstbeelden nodig hebben, buiten de reguliere scenarioanalyses en berekenbare toekomstverkenningen.
- Ten tweede zullen daarvoor andere, niet-technische verhalen nodig zijn, met ruimte voor narratieven die niet gebaseerd zijn op economische groei, neokoloniale exploitatie en de leefomgeving als grondstof.
- Ten derde passen hier andere werkvormen bij, een andere dramaturgie, waarin het vraagstuk niet verborgen is in de torens van beleid, maar bijvoorbeeld ook verschijnt in de rechtszaal, in protest en in dagelijkse voorbeelden van anders leven.
De auteurs putten uit brede ervaring. Hajer was voorheen directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), Oomen deed jaren onderzoek naar de instituties en vormgeving van het (internationale) milieubeleid. Voor dit boek geeft dat een solide academische basis, maar ook veel voorbeelden vanuit de beleidspraktijk zelf.
De kritische lezer zou kunnen achterblijven met het idee dat er nog geen échte oplossingen worden geboden, maar dat is ook niet de insteek van de auteurs. Het is vooral een goed onderbouwde, strak opgezette en heel fundamentele analyse van wat er wringt aan de huidige beleidspraktijk. Dat is van groot belang, omdat herkenning van het probleem de eerste stap is in de bevrijding van vastgeroeste visies en werkpraktijken. Een ander perspectief is mogelijk en dit boek draagt eraan bij om dat ook te kunnen zien.
Gelukkig komt dit voorjaar een (betaalbare) paperbackeditie, want dit belangrijke boek verdient het om breed gelezen te worden.
Maarten Hajer & Jeroen Oomen, Captured Futures. Rethinking the drama of environmental politics, Oxford University Press, 2025
Lees ook in deze Helling
Word vriend & ontvang de Helling
Altijd de nieuwste artikelen lezen? Als vriend van Wetenschappelijk Bureau GroenLinks ontvang je 4x per jaar de Helling per post. Ook heb je bij elke nieuwe editie direct toegang tot alle Helling-artikelen op onze website.
De Helling draagt bij aan verdieping en politieke visievorming binnen GroenLinks. Met jouw vriendschap steun je het werk van het tijdschrift en Wetenschappelijk Bureau GroenLinks.