Pankaj Mishra geeft een duiding van onze tijd aan de hand van de opkomst van het Joods nationalisme in de 19e eeuw tot en met de ontsporing van de staat Israël van nu, met in het hart van die geschiedenis de Holocaust.

De titel is niet metaforisch bedoeld. Volgens Mishra is er met de verwoesting van Gaza een kritische grens gepasseerd, een kantelpunt. Het Israëlisch-Palestijnse conflict heeft een stadium bereikt en een impact gekregen die een nieuw historisch tijdvak markeren. Het morele krediet van het Westen is op, met dat van Israël en alle landen die het steunen.
De geschiedenis van Israël, zoals Mishra die beschrijft, is exemplarisch voor die van andere nationale staten en loopt er voor een groot deel parallel aan. Mishra vergelijkt bijvoorbeeld het Indiase nationalisme met het zionisme, dat niet veel eerder opkwam. Hij geeft voorbeelden van de bewondering voor het naoorlogse zionisme door Indiase hindoenationalisten. Hij maakt ook treffende vergelijkingen tussen Modi en Netanyahu. Beide premiers vormen het eindpunt van een ontwikkeling waarin slachtofferschap en nationale identiteit een symbiose zijn aangegaan. Zoals Netanyahu overal antisemitisme signaleert, zo beweert Modi dat de hindoes al duizend jaar slachtoffer zijn, van de moslims tot de Britten.
Het betoog van Mishra overtuigt vooral doordat hij diep ingaat op de Holocaust. En niet enkel op de feiten, maar ook op de naoorlogse verwerking. Hij citeert de waarschuwingen van mensen als Primo Levi en Hannah Arendt voor valse herinneringen en slachtoffercultus. Hij beschrijft ook hoe van Duitse kant de historische schuld wordt omgezet in blinde steun voor de staat Israël, hoe ver deze ook naar rechts moge zijn opgeschoven en hoeveel onrecht en verwoesting die de Palestijnen ook heeft aangedaan. En zo vertelt hij ook nauwkeurig over de ‘amerikanisering’ van de Holocaust, die geheel instrumenteel wordt aan het belang van Amerika’s ‘buitenpost’ Israël.
Dat alles maakt begrijpelijk hoe in het ‘mondiale Zuiden’, maar ook in het Westen onder de nakomelingen van slavernij en kolonialisme, contra-narratieven ontstaan zijn. Daarin wordt de Holocaust als niet-zo-uitzonderlijk gezien, integendeel, deze wordt verbonden met wit racisme, kapitalisme en imperialisme, waarvan de effecten voor die betrokkenen maar al te bekend zijn. Het eigen historisch leed wordt daartegen in stelling gebracht als bewust geworden ‘andere geschiedenis.’ Het kan zelfs de grondslag worden voor een collectieve identiteit, die wortelt in kolonialisme en dekolonisatie.
Mishra ziet dit alles met bezorgdheid gebeuren. Hij is wars van leedcompetitie en wars van op slachtofferschap gebaseerde identiteiten. Maar een uitweg uit de wereld die door deze dingen getekend wordt, ziet hij niet. In de laatste zinnen van het boek put hij enige hoop uit het verzet en het politieke inzicht van jonge Palestina-demonstranten, al vreest hij dat ze een mislukking voor de boeg hebben.
Pankay Mishra, De Wereld na Gaza, Atlas Contact, 2025
Lees ook in deze Helling

Word vriend & ontvang de Helling
Altijd de nieuwste artikelen lezen? Als vriend van Wetenschappelijk Bureau GroenLinks ontvang je 4x per jaar de Helling per post. Ook heb je bij elke nieuwe editie direct toegang tot alle Helling-artikelen op onze website.
De Helling draagt bij aan verdieping en politieke visievorming binnen GroenLinks. Met jouw vriendschap steun je het werk van het tijdschrift en Wetenschappelijk Bureau GroenLinks.