In het Witte Huis – onder de grond – zit een vergaderruimte die alleen gebruikt wordt op momenten van nationale en internationale crisis en wanneer de meest vertrouwelijke informatie wordt gedeeld. De muren bestaan uit donkere, eikenhouten panelen, de stoelen zijn van zwart leer en de president zit aan het hoofd van de tafel. President Barack Obama zat daar toen hij toekeek hoe Osama bin Laden werd opgepakt en gedood, tien jaar na 11 september 2001. George W. Bush volgde vanuit deze ruimte zijn inval in Irak na het vermeende bewijs van nucleaire wapens in het land. Donald Trump zag daar hoe zijn ‘bunkerbuster’ insloeg op Iraanse nucleaire installaties diep onder de grond.

Waarschuwing

Op 18 juli 2019 stapt Mark Rutte uit een zwarte Chevrolet. Donald Trump staat al op hem te wachten. Rutte doet zijn das nog even goed en lacht hardop terwijl Trump zijn hand uitsteekt. Vervolgens pakt hij Trumps uitgestoken hand en grijpt tegelijkertijd – vliegensvlug – Trumps rechterbovenarm beet met zijn vrije linkerhand. Dit handenschud-moment had Rutte geoefend, een jaar eerder, toen hij voor het eerst op bezoek ging bij Trump. Hij wilde voorkomen dat hij net als de Franse president Emmanuel Macron en de Japanse premier Shinzo Abe terecht zou komen in een wedstrijdje handjedrukken. Om die publieke bom te ontmantelen, was deze techniek minutieus met zijn team uitgedokterd.

Vervolgens treffen Trump en Rutte elkaar in de Cabinet Room, naast de Oval Office, samen met hun belangrijkste adviseurs. Daar praten ze over handel, werkgelegenheid en investeringen. Het gesprek verloopt vriendelijk, maar competitief. Ze maken grapjes, er wordt veel gelachen, maar ze proberen elkaar ook te slim af te zijn met snelle, gevatte opmerkingen, vertellen bronnen.

Die jolige sfeer wordt ernstig wanneer de Amerikanen een lastig onderwerp aansnijden: ASML. Het Nederlandse bedrijf is erin geslaagd de extreem ultraviolet lithografie (EUV) chipmachine te fabriceren die op dat moment de markt aan het veroveren is. Alleen met deze machine kunnen de meest geavanceerde chips worden gemaakt, en elk chipbedrijf wil er een hebben; de bestellingen rollen binnen. Uit Taiwan, Zuid-Korea, Amerika en China.

Die Chinese order – van het chipbedrijf SMIC – is het probleem dat daar ter sprake komt. De nieuwe chipmachine mag onder geen beding in China belanden, wordt Rutte die middag gewaarschuwd. En als Nederland de ‘verkeerde keuze’ maakt, dan is de consequentie alvast duidelijk: enkele onderdelen van de ASML-machine zijn van Amerikaanse makelij, zoals de gecustomizede laser die alleen door Cymer in San Diego gemaakt wordt. Die zal Nederland dan niet meer bereiken, laten de Amerikanen weten, waardoor de EUV-productie stilvalt.

Alleenheerser

ASML staat in Veldhoven, een stadje onder Eindhoven met zo’n vijftigduizend inwoners zonder een eigen treinstation, en maakt chipmachines. Deze machines worden gebruikt voor simpele chips die je terugvindt in broodroosters, maar ook voor de meest geavanceerde exemplaren die zelfrijdende auto’s of AI mogelijk maken. De nieuwste EUV-machine is het meest complexe apparaat ooit door mensen gemaakt, en geen enkel ander bedrijf doet het ze na.

ASML dankt zijn dominantie aan decennia vasthoudende innovatie en vooruitziendheid. Veel Amerikaanse wetenschappers twijfelden aan de haalbaarheid van EUV, concurrenten kozen de veilige route en besloten oudere technieken te verfijnen. Maar ASML waagde de gok en stak al zijn middelen in deze methode, die chips graveert met licht van een golflengte van slechts 13,5 nanometer. Tientallen jaren later kreeg het bedrijf pas zijn beloning. Nu is het absolute alleenheerser in de productie van chipmachines en het meest waardevolle bedrijf van Nederland.

Het daverende succes plaatst ASML ook in het middelpunt van een ontbrandende geopolitieke strijd tussen China en Amerika. Nederland werd uitgenodigd aan de volwassenentafel van de wereldpolitiek, en daar onder druk gezet door Donald Trump en Xi Jinping.

In die zomer van 2019, aan het einde van het gesprek met Trump, bedankt premier Rutte de Amerikanen voor de informatie, uit zijn begrip voor hun positie en belooft een weloverwogen beslissing te nemen. Bij vertrek krijgt hij nog wat huiswerk in zijn handen gedrukt: een mapje met vertrouwelijke informatie om mee naar huis te nemen. De documenten in het mapje zetten het Amerikaanse standpunt nogmaals minutieus uiteen, onderbouwd met een uitgebreide analyse, die bekend is bij de schrijvers.

Het beschrijft de staat van de westerse en de Chinese chiptechnologie. Het observeert dat Chinese chips verschillende generaties achterlopen. En het concludeert dat China deze achterstand in een klap kan ‘leapfroggen’ met ASML’s EUV-machine. En dit is geen economische kwestie, benadrukt het dossier, maar een veiligheidsprobleem. Chips zijn dual-use goederen, bruikbaar voor zowel telefoons als wapens. De beste chips die uit ASML’s chipmachines rollen, zullen – in Chinese handen – de Amerikaanse technologisch-militaire voorsprong een gigantische klap toebrengen, is de alarmerende conclusie.

Hypergespecialiseerde onderdelen

De chipindustrie staat op een kruispunt. Zij is niet meer een product van de vrije markt, maar een kritieke voorwaarde voor geopolitieke macht. Overheden hebben miljarden over voor het vervaardigen van een eigen nationale chipkampioen, maar geld geeft geen garanties dat jouw bedrijf de meest geavanceerde chips van morgen zal produceren. Cruciaal is de vraag wie toegang heeft tot ASML’s machines en of er een – Chinese – partij in staat is ASML’s monopolie in geavanceerde chipmachines te doorbreken.

De Chinese overheid zet zware middelen in om die achterstand in te lopen. Dat gebeurt deels via spionage, maar vooral via eigen innovatie. China zou al zo’n 150 miljard dollar hebben uitgegeven aan onderzoek in chiptechnologie en boekt zichtbare maar langzame vooruitgang, concludeert het analysebureau TechInsights vorig jaar. China produceert ongeveer tien procent van de onderdelen die nodig zijn om chips te maken, drie jaar eerder was het vijf procent. En dus zijn de meeste analisten het erover eens dat Chinese bedrijven nog ver verwijderd zijn van het niveau van ASML.

Ook ASML’s CFO Roger Dassen is vol vertrouwen, vertelde hij vorig jaar. ‘Zeg nooit nooit’, vindt hij, maar zijn bedrijf ligt ‘vele, vele, vele jaren’ voor. ‘Alles wat we vandaag in huis hebben – alle lithografieapparatuur, zowel EUV als DUV – is technisch zó geavanceerd. En de geruchten rond Chinese lithografiemachines… die zijn er vaker geweest. Maar tot nu toe hebben we ze nog nergens in volumeproductie gezien bij klanten. En dat is uiteindelijk de lakmoesproef. Er zijn geruchten, maar geen tastbare bewijzen.’

De crux van ASML’s voorsprong, zeggen verschillende analisten, is dat een concurrent niet alleen ASML moet bijbenen, maar ook zijn duizenden gespecialiseerde partners. Neem als voorbeeld de spiegel in ASML’s chipmachine: die moet ontzettend glad zijn, want een afwijking van een miljoenste millimeter (een nanometer) bij de weerkaatsing van het licht dat het patroon in de chip graveert, is al funest voor het eindresultaat. Normale spiegels zijn, voor ASML-begrippen, schots en scheef. Als de exemplaren die zij gebruiken – enkele centimeters groot – worden uitvergroot tot de schaal van Duitsland, dan is de grootste hobbel een tiende van een millimeter hoog. 

Slechts één bedrijf kan spiegels zo glad maken: het Duitse Zeiss. Dit bedrijf produceert slechts een van de meer dan duizenden hypergespecialiseerde onderdelen afkomstig van honderden bedrijven, uit meer dan twintig landen op vier continenten, die samen de machine vormen. Stuk voor stuk gemaakt door specialisten, speciaal voor ASML. Wil je ASML inhalen, dan moet je ook de strijd aangaan met al deze leveranciers.

Voormalig CEO Peter Wennink sprak ook regelmatig over de inhaalrace van China, vooral wanneer hij zich verzette tegen de exportbeperkingen op zijn bedrijf. ‘De natuurwetten in China zijn precies dezelfde als hier. Hoe meer druk je erop zet, hoe groter de kans dat ze hun inspanningen verdubbelen’, beargumenteerde hij dan.

China zet inderdaad hoog in, toch ziet zijn opvolger, Christophe Fouquet, het zo’n vaart niet lopen. Eind 2024 zei hij in een interview met Bloomberg dat China door de huidige beperkingen ‘tien tot vijftien jaar achterloopt’. Die voorsprong betekent dat ASML zich enkele fouten kan permitteren.

Economische pijn

In maart 2025 ontmoetten Mark Rutte en Donald Trump elkaar opnieuw in het Witte Huis. In de zes jaar sinds hun overleg over ASML is er veel veranderd. Rutte is de secretaris-generaal van de Navo, die verkeert in haar meest kritieke fase sinds de Koude Oorlog. Trump is voor de tweede maal gekozen als president van Amerika en dreigt het fundament waarop de westerse wereld en de alliantie gebouwd zijn – de Amerikaanse veiligheidsparaplu – dicht te klappen.

Lang was Amerika een vanzelfsprekende bondgenoot, maar de vraag of Nederlandse en Amerikaanse belangen nog op een lijn liggen, is niet meer te negeren. In de tussentijd bleef Amerika steeds aandringen op extra exportbeperkingen van ASML’s chipmachines naar China: de Democratische president Joe Biden ging door waar Trump was geëindigd, want ook hij zag China als groot gevaar en ASML als effectief middel om de Chinezen af te knijpen. Met Trump weer in het Witte Huis, lijken extra ingrepen in ASML een kwestie van tijd.

Lang deelde Nederland de Amerikaanse zorgen en ging in grote lijnen akkoord met de Amerikaanse wens om ASML’s export naar China in te perken. Maar hoe grover ASML wordt beknot, hoe meer economische pijn het bedrijf te verduren krijgt. ASML is intussen met afstand het belangrijkste bedrijf van Nederland en wat hen raakt, raakt ook landsbelang. 

Daarnaast moet de regering-Jetten zich afvragen of zij verder meegesleurd wil worden in een tweestrijd tussen China en Amerika. Xi en Trump creëren gezamenlijk een wereld waarin afhankelijkheden genadeloos worden uitgebuit voor eigenbelang, bondgenoot of niet: Trump greep naar tarieven en dreigde met de export van LNG, Xi zet zijn monopolie op zeldzame aardmetalen in.

In die nieuwe wereldorde waarin economische knelpunten worden ingezet als wapen zijn de chipmachines van ASML een machtsfactor van formaat. Nederland en Europa hebben met het bedrijf een van de belangrijkste geopolitieke troeven in handen, maar lieten zijn inzet tot nu toe dicteren door het Witte Huis. Het Nederlandse parlement had het oog niet op de bal terwijl de Nederlandse regering de EU buiten de deur hield als ze wilden meepraten; tot frustratie van hoge functionarissen in de Europese Commissie die wij spraken. De consequentie was dat Nederland een plek verdiende op de voorste rij van de wereldpolitiek, maar daar werd uitgespeeld door Amerika.

Dat kan en moet anders, vindt Christophe Fouquet, de huidige CEO van ASML. Hij verwoordde het eind 2024 helder in gesprek met Bloomberg News: ‘Als je kijkt naar het geopolitieke landschap, is het duidelijk dat Amerika de druk op bondgenoten zal blijven opvoeren voor meer restricties.’ Maar, zegt hij, we moeten onszelf een andere vraag stellen: ‘Wat is goed voor Nederland? Wat is goed voor Europa?’