De oorlog in Oekraïne verandert de politiek en de geschiedenis ingrijpend. Het grootste land van Europa is in oorlog met het op een na grootste. Rusland is begonnen aan de eerste grote landoorlog in Europa sinds 1945. Als de agressor er niet in slaagt om deze oorlog snel terug te brengen tot een tijdelijk conflict – ik ben zeer sceptisch dat dit kan worden bereikt – dan zal 2022 een verandering van tijdperk markeren die veel belangrijker en diepgaander is dan 9/11, de financiële crisis van 2008, de vluchtelingencrisis van 2015 of de pandemie. De verandering is voor Europa in dat geval beter te vergelijken met het einde van de Tweede Wereldoorlog in 1945, of met het einde van de Koude Oorlog rond 1990.

Historische breuk

De historische impact en betekenis van Poetins aanvalsoorlog zou degenen die politiek handelen en analyseren sterker aan het denken moeten zetten. In Duitsland bijvoorbeeld koesterden de sociaaldemocraten lange tijd betrekkingen met Rusland. Oud-kanselier Gerhard Schröder liet zich in het Poetin-systeem inlijven. De gevolgen van zijn verkeerde inschatting zijn groter dan je in eerste instantie zou denken. Conflicten blijven woeden over de hele wereld en de acties van veel staten moeten worden bekritiseerd, maar de oorlog in Oekraïne, op zo’n schaal en zowel aan een EU- als een NAVO-grens, is nieuw en ongekend. De relatievering van de Russische agressie is volkomen misplaatst. De oorlog is een gebeurtenis op macroniveau, een historische breuk.

Wat eraan zat te komen, werd duidelijk aangegeven door de opruiende toespraak van Vladimir Poetin een paar dagen voor de invasie van Oekraïne. Poetin presenteerde de Oekraïense staat en nationaliteit historisch gezien als een uitvinding van Lenin, als zouden zij het gevolg zijn van concessies aan Oekraïense nationalisten in de burgeroorlog in de jaren na 1917. Volgens deze logica waren er ten minste een paar mensen die een Oekraïense staat wilden en ze waren machtig genoeg om een compromis te forceren. Poetin beweerde zelfs dat Stalin en Chroesjtsjov – die beiden betrokken waren bij de Holodomor, de opzettelijke uithongering van miljoenen Oekraïners – doorgingen op Lenins verkeerde pro-Oekraïense pad door de onafhankelijke Oekraïense natie in leven te houden.

Volgens Poetin is er helemaal geen sprake van Oekraïense onafhankelijkheid. Integendeel, samen vormen beide landen één Russische entiteit en één gemeenschap van Orthodoxe gelovigen. Volgens hem werden de Oekraïners die zich vastklampten aan de Oekraïense onafhankelijkheid gedreven door oligarchische clanbelangen, of ze werden beloond door buitenlandse mogendheden. Of beide. Zijn enige doel is schijnbaar om de Oekraïense staat af te schaffen om de mensen die er wonen ‘thuis’ te brengen in het Poetin-rijk, als mede-Russen, verbonden door bloed en cultuur. De toespraak was niets meer dan een fascistisch verhaal ter voorbereiding op een aanvalsoorlog.

Donald Trump prees Poetin kort voor de invasie als een genie. Die lof had Poetin moeten waarschuwen voor de dwaling van zijn manier van doen. Tot nu toe is de oorlog voor hem een dubbele misrekening geweest. De eerste misrekening betrof de eenheid van het Westen, die Poetin onderschatte. Hij dacht met Schröder en de inner leadership circle van de sociaaldemocraten het sterkste land van Europa te kunnen neutraliseren; en met een neutraal Duitsland het hele Westen teniet te doen.

De tweede, nog grotere misrekening betrof de bereidheid van Oekraïne om te vechten. Veel weerstand verwachtte Poetin niet. Het eerste deel van de invasie in de regio Kiev was een schande. Poetin heeft de Oekraïners sterker verenigd met zijn aanval en een historische bijdrage geleverd aan de verdere natievorming van het land. De effecten van de tweede fase van de oorlog in het zuiden en oosten van Oekraïne moeten nog duidelijk worden. Het zou wel eens een lange oorlog kunnen worden met zware verliezen aan beide kanten. Met een bbp dat ergens tussen dat van Spanje en Italië ligt, is Rusland geen economische supermacht. Of het een lange en dure oorlog kan volhouden, is maar de vraag.

Vredesbeweging

De Russische agressie in Oekraïne markeert een belangrijk keerpunt dat een volledig nieuwe manier van denken over de NAVO en Europa in gang heeft gezet. Deze omslag is het grootst in Duitsland, dat Poetin lang had aangemoedigd met zijn dubbelzinnige beleid.

Voor de politieke krachten uiterst rechts en links is de oorlog een grote schande geweest. De pro-Russische trollen van het rechts-populistische AfD die zich voorheen tot Poetin wendden voor zowel geld als ideeën, zijn door deze connecties opgedoken. Hetzelfde geldt voor een fractie binnen Die Linke, die zich bedient van een opmerkelijke retoriek. De huidige gebeurtenissen kunnen het voortbestaan van deze politieke krachten in Duitsland bedreigen.

“ 

De erfenis van Willy Brandts uitstekende Ostpolitik in de Koude Oorlog veranderde in Schröders gesjoemel met Poetin

 ”

Ook de sociaaldemocraten staan zwaar onder druk. De erfenis van Willy Brandts uitstekende Ostpolitik in de Koude Oorlog veranderde in Schröders gesjoemel met Poetin. Een simpele distantiëring door bondskanselier Olaf Scholz is niet voldoende gebleken. Na zestien jaar in de regering te hebben gezeten, dragen de conservatieven van de CDU de verantwoordelijkheid voor het onvoorbereid zijn van de Bondsrepubliek op de nieuwe situatie.

De Duitse vicekanselier Robert Habeck riep op om Oekraïne al in de zomer van 2021 te bewapenen met defensieve wapens. Latere ontwikkelingen gaven hem gelijk. De Duitse Groenen hebben diepe wortels in de vredesbeweging, maar de principes van autonomie en zelfbeschikking vormen ook de basis van hun politiek, principes die zijn verankerd in het internationaal recht. Terwijl centrumrechts de zaken voorstelt alsof het een nieuwe Koude Oorlog is, en de spot wil drijven met de vermeend naïeve traditie van de vredesbeweging, hoeft Duits centrumlinks niet in het politieke defensief te gaan. Een veiligheidsbeleid dat niet alleen over wapens gaat en dat de oorzaken van conflicten probeert weg te nemen, is even relevant als altijd. Ook al is uitsluitend preventie en diplomatie onvoldoende in de huidige context.

Nabije oosterburen

Centrumlinks en centrumrechts zouden allebei een stap terug moeten doen in hun denken om de nieuwe situatie fundamenteel opnieuw in ogenschouw te nemen. Het uitgangspunt voor de bezinning op het veiligheidsbeleid in Duitsland en Europa is het serieuzer nemen van de zorgen van de Oost- en Midden-Europese buurlanden. Dat is het cruciale uitgangspunt voor de middellange en lange termijn. Het gebrek aan betrokkenheid bij zijn meer nabije oosterburen, vergeleken met de banden met het verderop gelegen Rusland, ontpopt zich nu als het echte schandaal in Duitsland. De bevolking van Oekraïne, Polen, Litouwen, Letland, Estland, Roemenië, Bulgarije en Slowakije bedraagt 130 miljoen mensen. Toch was de houding van Duitsland lauw, in de trant van: “We kunnen je verdedigen als je deel uitmaakt van de NAVO, maar misschien ook niet.” Duitsland wilde vooral zijn vingers niet branden. Rusland daarentegen werd het hof gemaakt en gediend voor alles wat het waard was. De pijpleiding voor Russisch gas, Nord Stream 2, werd door gedrukt ondanks het isolement van Duitsland in het Westen en de eerdere veroordelingen van de Russische annexatie van de Krim.

Het beleid van de Duitse regering van de afgelopen jaren heeft er geen enkele twijfel over laten bestaan dat de naaste buren voor Duitsland als minder waardevol en belangrijk werden gezien dan Rusland, ondanks dat het verder weg ligt. Dat was de grote fout in het Duitse veiligheidsbeleid van de afgelopen jaren. En dat moet nu dringend worden gecorrigeerd. De prioriteit voor het Duitse buitenlandse beleid van vandaag moet zijn om te stoppen met praten over de hoofden van onze naaste partners heen. Wat kan dat in de praktijk betekenen?

Ten eerste moet de NAVO een sterke en afschrikwekkende aanwezigheid aan haar oostelijke buitengrenzen tot stand brengen. Het zou onze Midden- en Oost-Europese vrienden beschermen, evenals Duitsland zelf. Het moet welwillend en snel reageren op de verzoeken van andere landen in de regio om toe te treden tot de NAVO, evenals de EU. In de komende jaren is het een kwestie van verdieping en verbreding van de Europese integratie en het geloofwaardig beveiligen van de oostflank van de NAVO, zodat onze naaste buren niet langer in angst en onzekerheid hoeven te leven.

“ 

De Oekraïne oorlog laat duidelijk zien dat de energietransitie niet alleen een kwestie is van klimaatbeleid, maar ook van veiligheidsbeleid

 ”

Ten tweede moeten Duitsland en Europa ook mentaal afscheid nemen van hun zeventig jaar durende niet-bestaande veiligheidsbeleid dat mogelijk is geweest dankzij de veiligheidsgarantie van de VS. Vanaf nu geldt weer het normale scenario van een veiligheidsbeleid, waarin de landen van Europa hun eigen veiligheid en onafhankelijkheid moeten garanderen. Dit wordt steeds duidelijker naarmate het Amerikaanse veiligheidsbeleid zich richt op China en de Stille Oceaan. Een dergelijk gemeenschappelijk Europees veiligheidsbeleid vereist een aanzienlijk nauwere militaire en militair-technische samenwerking in Europa. Europa moet op het noodzakelijke militaire niveau worden gebracht – inclusief de Duitse Bundeswehr, die ook diepere structurele hervormingen nodig heeft.

Ten derde kunnen de noodzaak van een Europees veiligheidsbeleid en het besef dat we deel uitmaken van een Europese lotsverbondenheid ook een nieuwe en krachtige impuls geven aan de Europese integratie. Het besef dat we werkelijk 'existentieel' afhankelijk zijn van elkaar in veiligheidskwesties kan een andere sterke basis voor Europa zijn, hoewel de context van een nieuw Europees veiligheidsbeleid het trans-Atlantische partnerschap en de NAVO blijft.

Energietransitie

Ten vierde moeten de waarden van de liberale democratie, die in een wereld van populisme en autoritarisme vaak ter discussie worden gesteld en soms zelfs door westerse regeringen worden vergeten, opnieuw benadrukt worden en bescherming krijgen. De Oekraïne-oorlog laat radicaal en voor onze eigen voordeur zien dat despotisme à la Poetin en de Chinese één-partij-dictatuur een uiterst somber alternatief vormen voor de liberale democratie.

Ten slotte wordt Poetins oorlog tot nu toe vooral gefinancierd door de export van fossiele brandstoffen. Deze realiteit, en de sterke afhankelijkheid van Duitsland van Russische energie-import in het bijzonder, is een dwingende reden voor een groene energietransitie. In zijn rol als minister van Economie en Klimaatbescherming volgt Robert Habeck momenteel een dubbele strategie op dit punt. Hij wil Duitsland op korte termijn onafhankelijk maken van Russische energie door die zo snel mogelijk te vervangen door import uit andere landen. Tegelijkertijd wil hij de transitie naar hernieuwbare energie versnellen en daar snel de nodige politieke en juridische fundamenten voor leggen.

Hoewel traditioneel de sterkste voorstanders van de vrijheid van Duitse automobilisten op snelwegen, hebben de liberalen hun steun gegeven aan de visie van Habeck en noemen ze hernieuwbare energie 'vrijheidsenergie'. De Oekraïne-oorlog laat dus heel duidelijk zien dat de energietransitie niet alleen een kwestie is van klimaatbeleid, maar ook van veiligheidsbeleid.

In deze tijden van oorlog bieden groene ideeën niet alleen antwoorden op fundamentele vragen over onze economische toekomst, maar ook op de nog diepere problemen rond vrede en veiligheid.

Een langere, Engelstalige versie van dit artikel verscheen in mei in de Green European Journal.